La creencia en la Asunción de María a la luz de los Padres de la Iglesia y los teólogos e himnógrafos litúrgicos medievales

Contenido principal del artículo

José María Salvador González
https://orcid.org/0000-0001-6854-8652

Resumen

El objetivo fundamental que pretende llevar a la realidad este artículo es examinar hasta qué punto y en qué medida la creencia en la Asunción de la Virgen María en cuerpo y alma al cielo estuvo vigente en el pensamiento de la Iglesia cristiana en la Tardoantigüedad y en la Edad Media. Para conseguir tal propósito, hemos documentado y analizado numerosos textos doctrinales que defienden tal creencia escritos por algunos Padres y teólogos de las Iglesias de Oriente y Occidente, así como por otros muchos himnógrafos litúrgicos medievales. Por tal motivo, hemos desarrollado el artículo según la siguiente estructura: después de una Introducción, en la que se plantea el problema y su metodología analítico-sintética, presentamos un primer epígrafe en el que se analizan las exégesis que algunos Padres de las Iglesias grecoorientales y Latina han brindado sobre el tema en estudio; luego en una segunda sección analizamos una serie de fragmentos de himnos litúrgicos medievales que retoman y refrendan esa creencia mediante diversas figuras poéticas; por último, enumeramos brevemente las principales conclusiones que extrajimos de las sustancialmente concordantes afirmaciones de los Padres de la Iglesia, y los teólogos e himnógrafos litúrgicos medievales, a saber: la incorrupción y resurrección del cuerpo de María, la asunción de María en cuerpo y alma al cielo, su entronización y coronación como Reina del Cielo, su sublime elevación sobre los ángeles y los santos, y su papel salvífico como protectora de la humanidad e intercesora ante su Hijo divino en favor de los fieles que la invocan.

Palabras clave:
Mariología, patrística, resurrección, exaltación, reina del cielo, estudios cristianos, cultura medieval, liturgia, culto mariano, devoción popular

Detalles del artículo

Biografía del autor/a

José María Salvador González, Universidad Complutense de Madrid

PhD in Aesthetics and Art Sciences from the Université Panthéon-Sorbonne, Paris I, Paris (1981). PhD in Social Sciences from the Central University of Venezuela (2002). PhD in Art History (2007), PhD in Religious Sciences (2018), and PhD in Philosophy (2022), the last three doctorates from the Complutense University of Madrid. PhD in History, Art History and Territory from the National University of Distance Education-UNED, Spain (2024). PhD candidate in Theology at the University of Murcia, Spain. Professor of Art History at the Complutense University of Madrid.

Referencias

Ademarus Cabannensis. (1905). Hymnus 21. (6.) In Assumptione B. M. V. Ad Laudes. AHMA 48, 33. (Original work published c. 1020-1034).

AHMA 2. Dreves, G.M. (1888). Analecta Hymnica Medii Aevi, 2. Hymnarius Moissiacensis. Das Hymnar der Abtei Moissac im 10. Jahrhundert. Nach einer Handschrift der Rossiana. Im Anhange: a. Carmina scholarium Campensium. b. Cantiones Vissegradenses. Fues’s Verlag (R. Reisland).

AHMA 4. Dreves, G.M. (1888). Analecta Hymnica Medii Aevi, 4. Hymni inediti. Liturgische Hymnen des Mittelalters aus handschriftlichen Breviarien, Antiphonalien und Processionalien. Fues’s Verlag (R. Reisland).

AHMA 5. Dreves, G.M. (1892). Analecta Hymnica Medii Aevi, 5. Historiae rhythmicae. Liturgische Reimofficien des Mittelalters. Erste Folge. Aus Handschriften und Wiegendrucken. Fues’s Verlag (R. Reisland).

AHMA 6. Dreves, G.M. (1889). Analecta Hymnica Medii Aevi, 6. Udalricus Wessofontanus. Ulrich Stöcklins von Rottach Abts zu Wessobrunn 1438–1443 Reimgebe und Leselieder mit Ausschuss der Psalterien. Fues’s Verlag (R. Reisland).

AHMA 12. Dreves, G.M. (1892). Analecta Hymnica Medii Aevi, 12. Hymni inediti. Liturgische Hymnen des Mittelalters aus Handschriften und Wiegendrucken. Dritte Folge. O. R. Reisland.

AHMA 14. Dreves, G.M. (1893). Analecta Hymnica Medii Aevi, 14. Hymnarius Severinianus. Das Hymnar der Abtei S. Severin in Neapel nahc den Codices Vaticanus 7172 und Parisinus 1092. O. R. Reisland.

AHMA 15. Dreves, G.M. (1893). Analecta Hymnica Medii Aevi, 15. Pia dictamina. Reimgebete und Leselieder des Mittelalters. Erste Folge. Aus Handschriften und Wiegendrucken. O.R. Reisland.

AHMA 20. Dreves, G.M. (1895). Analecta Hymnica Medii Aevi, 20. Cantiones et Muteti. Lieder und Motetten des Mittelalters. Erste Folge : Cantiones natalitiae, Partheniae. O.R. Reisland.

AHMA 24. Dreves, G.M. (1896). Analecta Hymnica Medii Aevi, 24. Historiae rhythmicae. Liturgische Reimofficien des Mittelalters. Vierte Folge. Aus Handschriften und Wiegendrucken. O.R. Reisland.

AHMA 27. Dreves, G.M. (1897). Analecta Hymnica Medii Aevi, 27. Hymnodia Gotica. Die Mozarabischen Hymnen des alt-spanischen Ritus. Aus handschriftlichen und gedruckten Quellen. O.R. Reisland.

AHMA 30. Dreves, G.M. (1898). Analecta Hymnica Medii Aevi, 30. Pia dictamina. Reimgebete und Leselieder des Mittelalters. Dritte Folge: Studen- und Glossen-Lieder. O.R. Reisland.

AHMA 31. Dreves, G.M. (1898). Pia dictamina. Reimgebete und Leselieder des Mittelalters. Vierte Folge. Aus Handschriften und Wiegendrucken. O.R. Reisland.

AHMA 35. Dreves, G.M. (1900). Analecta Hymnica Medii Aevi, 35. Psalteria rhythmica. Gereimte Psalterien des Mittelalters. Erste Folge. O.R. Reisland.

AHMA 37. Dreves, G.M. (1901). Analecta Hymnica Medii Aevi, 37. Sequentiae ineditae. Liturgische Prosen des Mittelalters aus Handschriften und Wiegendrucken. Fünfte Folge, O. R. Reisland,

AHMA 38. Dreves, G.M. (1902). Analecta Hymnica Medii Aevi, 38. Psalteria Wessofontana. Ulrich Stöcklins von Rottach siebzehn Reimpsalterien. O.R. Reisland.

AHMA 46. Dreves, G.M., & Clemens Blume. (1905). Analecta Hymnica Medii Aevi, 46. Pia dictamina. Reimgebete und Leselieder der Mittelalters. Siebente Folge. Aus Handschriften und Wiegendrucken. O. R. Reisland,

AHMA 50. Blume, C. (1907). Analecta Hymnica Medii Aevi, 50. Thesauri Hymnologici Prosarium. Liturgische Prosen des Übergangsstiles und der zweiten Epoche.... O.R. Reisland.

AHMA 51. Blume, C. (1908). Analecta Hymnica Medii Aevi, 51. Thesauri Hymnologici Hymnarium. Die Hymnen des Thesaurus Hymnologicus H. A. Daniels und anderer Hymnen-Ausgaben. I. Die Hymnen des 5.-11. Jahrhunderts und die Irisch-Keltische Hymnodie aus den ältesten Quellen neu herausgegeben. O.R. Reisland.

AHMA 52. Blume, C. (1909). Analecta Hymnica Medii Aevi, 52. Thesauri Hymnologici Hymnarium. Die Hymnen des Thesaurus Hymnologicus H. A. Daniels und anderer Hymnen-Ausgaben. II. Die Hymnen des 12.-16. Jahrhunderts. O.R. Reisland.

AHMA 53. Blume, C. (1911). Analecta Hymnica Medii Aevi, 53. Thesauri Hymnologici Prosarium. Liturgische Prosen erster Epoche... O.R. Reisland.

AHMA 54. Blume, C. (1915). Analecta Hymnica Medii Aevi, 54. Thesauri Hymnologici Prosarium. Liturgische Prosen des Übergangsstiles und der zweiten Epoche.... O.R. Reisland

Albertus Magnus. (1947). Mariale, 1. 132. (Original work published c. 1190-1206). Cited in Bover, J.M. (1947). La Asunción de María. Tratado teológico y antología de textos. (p. 392). Biblioteca de Autores Cristianos.

Álvarez Campos, S. (Ed.). 1979. Corpus Marianum Patristicum. Aldecoa, vol. IV/2.

Amadeus Lausannensis. (1855). Homilia VII. De B. Virginis obitu. Assumptione in coelum, exaltatione ad Filii dexteram. PL 188, 1341, 1336-1342. (Original work published c. 1140-1159).

Anselmus Cantuariensis. (1864). Oratio XL. In Sanctam Virginem Mariam in Assumptione ejus. PL 158, 965. (Original work published c. 1090-1109).

Bastero de Eleizalde, J.L. (1995). María, Madre del Redentor. EUNSA.

Bernardus Claraevallensis. (1862). In Assumptione B.V. Mariae. Sermo I. De gemina susceptione, Christi scilicet et Mariae. PL 183, 415-430. (Original work published c. 1140-1153).

Bonarrigo, L. (2018). Maria Sposa dello Spirito Santo nella teología contemporánea. Eurpress / Cantagalli.

Bonaventura de Balneoregio. (1901). De Assumptione B. Virginis Mariae. Sermo III. Doctoris Seraphici S. Bonaventurae Opera omnia. Ex Typographia Collegii S. Bonaventurae, vol. IX, 693A. (Original work published c. 1260-1274).

Bonaventura de Balneoregio. (1901). De Nativitate B. Virginis Mariae. Sermo V. Doctoris Seraphici S. Bonaventurae Opera omnia. Ex Typographia Collegii S. Bonaventurae, vol. IX, 715A. (Original work published c. 1260-1274).

Bover, J.M. (1947). La Asunción de María. Tratado teológico y antología de textos. Biblioteca de Autores Cristianos.

Calero de los Ríos, A.M. (2010). María, signo de esperanza cierta. Manual de Mariología. Editorial CCS.

Carol, J.B. (Ed.). (1964). Mariología. Biblioteca de Autores Cristianos.

Casás Otero, J. (2015). Tota Pulchra. María, esplendor de la belleza divina. Secretariado Trinitario.

Cerbelaud, D. (2005). María. Un itinerario dogmático. San Esteban / Edibesa.

De Fiores, S. (1991). María en la teología contemporánea. Ediciones Sígueme.

De Fiores, S. (2006a). Maria. Nuovissimo Dizionario. Edizioni Dehoniane, 3 vols.

De Fiores, S. (2006b). Assunta. In S. De Fiores (Ed.). Maria. Nuovissimo Dizionario (vol. 1, pp. 71-98). Edizioni Dehoniane.

De Fiores, S., Ferrari Schiefer, V., & Perrella, S.M. (Eds). (2009). Mariología. San Paolo.

de La Potterie, I. (1993). María en el misterio de la Alianza. Biblioteca de Autores Cristianos.

de La Soujeole, B.-D. (2007). Initiation à la théologie mariale: "Tous les âges me diront bienheureuse". Parole et silence.

Edmundus Cantuariensis. (1900). Hymnus X. Psalterium beatae Mariae V. Secunda Quinquagena. AHMA 35, 142. (Original work published c. 1230-1240).

Everett, L.P. (1964). La Muerte y la Asunción corporal de María. In J.B. Carol (Ed.). Mariología (pp. 838-866). Biblioteca de Autores Cristianos

Fernández, D. (1999). María en la historia de la salvación. Ensayo de una mariología narrativa. Publicaciones Claretianas.

García Paredes, J.C.R. (2015). Mariología. Biblioteca de Autores Cristianos.

Gregorius Turonensis, Libri Miraculorum. Liber Primus. De Gloria Beatorum Martyrum, Caput IV. PL 71, 708.

Hauke, M. (2015). Introducción a la mariología. Biblioteca de Autores Cristianos.

Hugo de S. Victore. (1854). Tit. CXXV. De assumptione et decem praeconiis Mariae semper Virginis. PL 177, 807. (Original work published c. 1130-1141).

Hymnus 1. De assumptione B. M. V. AHMA 2, 121.

Hymnus 6. In Vigiliis Assumptionis BMV. Ad Vesperas. Cum Infantibus. AHMA 14, 198.

Hymnus 6. In Vigiliis Assumptionis BMV. Ad Vigilias. AHMA 14, 198.

Hymnus 8. Sertum beatae Mariae V. II. AHMA 37, 242.

Hymnus 15. In Assumptione BMV. AHMA 14, 170.

Hymnus 17. De praesentatione BMV. In 2. Vesperis. Ad Magnificat. AHMA 5, 64.

Hymnus 18. De Beata Maria V. Die Veneris. Prosa 1. AHMA 24, 59.

Hymnus 50. De B. V. Maria. AHMA 4, 39.

Hymnus 52. Cursus de VII Gaudiis B. M. V. Ad Completorium. AHMA 30, 117.

Hymnus 58. In Assumptione BMV. AHMA 15, 85.

Hymnus 59. In Assumptione BMV. Antiphonae. AHMA 24, 180.

Hymnus 59. In Assumptione Beatae M. v. Ad Nocturnas. AHMA 52, 63.

Hymnus 69. In Assumptione BMV. AHMA 9, 56.

Hymnus 84. In Diem sanctae Mariae. In Laudibus. AHMA 27, 120.

Hymnus 88. In Assumptione BMV. In 1. Vesperis. AHMA 4, 57.

Hymnus 89. De IX Gaudiis BMV. AHMA 46, 134.

Hymnus 113. In Assumptione BMV. AHMA 12, 70.

Hymnus 104. In Assumptione Beatae M. V. Ascribitur Notkero. AHMA 53, 180.

Hymnus 105. In Assumptione BMV. AHMA 14, 109.

Hymnus 126. In Assumptione B. M. V. AHMA 51, 146.

Hymnus 173. De V Gaudiis BMV. AHMA 31, 177.

Hymnus 179. De VII Gaudiis BMV. AHMA 31, 183.

Hymnus 186. De XV Gaudiis BMV. AHMA 31, 195.

Hymnus 204. In Assumptione Beatae M. V. AHMA 54, 323.

Hymnus 205. In Assumptione Beatae M. V. AHMA 54, 325.

Hymnus 235. AHMA 20, 179.

Hymnus 415. (11.) De Assumptione beatae Virginis. AHMA 50, 628.

Hymnus 447. Assumptionis b. Mariae v. Mone, 154.

Hymnus 449. Assumptio b. Mariae v. Mone, 156.

Hymnus 462. Gaudia terrena et aeterna b. Mariae v. Mone, 173.

Hymnus V. Psalterium Beatae Mariae V. Secunda Quinquagena. AHMA 37, 75.

Joannes Damascenus. (1864). Homilia I in Dormitionem B.V. Mariae. PG 96, 699-722. (Original work published c. 730-749).

Joannes Damascenus. (1864). Homilia II in Dormitionem B.V. Mariae, 11. PG 96, 723, 738. (Original work published c. 730-749).

Joannes Damascenus. (1864). Homilia II in Dormitionem B.V. Mariae, 14. PG 96, 742. (Original work published c. 730-749).

Jover, J.M. (1947). La Asunción de María. Tratado teológico y antología de textos. Biblioteca de Autores Cristianos.

Menke, K.-H. (2007). María en la historia de Israel y en la fe de la Iglesia. Sígueme.

Merkelbach, B.-H. (1954). Mariología. Desclée de Brouwer.

Migne, J.-P. (Ed.). (1857-1867). Patrologiae Cursus Completus. Series Latina. Garnier, 221 vols. Collection cited through the abbreviation PL.

Migne, J.-P. (Ed.). (1857-1867). Patrologiae Cursus Completus. Series Graeca. Garnier, 166 vols. Collection cited through the abbreviation PG.

Modestus Hierosolymitanus. (1865). Encomium in dormitionem sanctissiae Dominae nostrae Deiparae semperque Virginis Mariae. PG 86, 3286. (Original work published c. 620-630).

Mone, F.J. (1854). Hymni Latini Medii Aevi. E codd. Mss. Edidit et adnotationibus illustravit Franc. Jos. Mone. Tomus Secundus. Hymni ad. B.V. Mariam. Herder. Cited with the abbreviation Mone.

Perrella, S.M., y S. De Fiores. (2009). Assunta. In S. De Fiores, V. Ferrari Schiefer, y S.M. Perrella (Eds.). (2009). Mariología, pp. 175-189. San Paolo.

Petrus Damianus. (1853). Sermo XL. In Assumptione Beatissimae Mariae Virginis. PL 144, 717. (Original work published c. 1060-1072).

Petrus Cellensis, (1855). Sermo LXVIII. De Assumptione B. Mariae Virginis II. PL 202, 850. (Original work published c. 1160-1183).

Pikaza, X. (1989). La madre de Jesús. Introducción a la mariología. Sígueme.

Ponce Cuéllar, M. (2001). María, Madre del Redentor y Madre de la Iglesia. Herder.

Pope Pius XII, Munificentissimus Deus. https://www.vatican.va/content/pius-xii/en/apost_constitutions/documents/hf_p-xii_apc_19501101_munificentissimus-deus.html

Pozo, C. (2005). María, nueva Eva. Biblioteca de Autores Cristianos.

Petrus Blesensis. (1855). Sermo XXXIV, In eadem Assumptione. PL 207, 664. (Original work published c. 1190-1203).

Reynolds, B.K. (2019). Gateway to Heaven. Marian Doctrine and Devotion. Image and Typology in the Patristic and Medieval Periods. Volume I. Doctrine and Devotion. New City Press.

Roschini, G.M. (1962). La Madre de Dios: según la fe y la teología. Apostolado de la Prensa, 2 vols.

Salvador-González, J.M. (2012). Nardus mea dedit odorem suum. Interpretación iconográfica de La Asunción de María con sepulcro florido en la pintura italiana bajomedieval a la luz de fuentes apócrifas y teológicas. De Medio Aevo 1/1, 67-116.

Santos Otero, A. de. (2006). Los evangelios apócrifos. La Editorial Católica.

Scheffczyk, L. (2010). María, Madre y acompañante de Cristo. EDICEP.

Stock, K. (1999). María, la madre del Señor, en el Nuevo Testamento. Edibesa.

Theotecnus. Encomium Assumptionis sanctae Deiparae. Cited in S. Álvarez Campos (Ed.). (1979). Corpus Marianum Patristicum, vol. IV/2, p. 375. Aldecoa.

Udalricus Wessofontanus. (1889). Hymnus 58. Rosarium 8. III. AHMA 6, 105. (Original work published c. 1438-1443).

Udalricus Wessofontanus. (1889). Hymnus 25. Laudatorium B.V.M. Sexta Pars. Ad Nonam. IV. AHMA 6, 201. (Original work published c. 1438-1443).

Udalricus Wessofontanus. (1902). Hymnus XV. Psalterium “Hymnarius BMV”. Quinquagena I. AHMA 38, 200. (Original work published c. 1438-1443).